PIBWL prezentuje:

Polski lekki czołg rozpoznawczy 4TP (PZInż.140)

Polska broń pancerna PIBWL [ Strona główna / Polska broń pancerna / czołgi ] [ Polskie oddziały pancerne ] [ Steel Panthers ] [ Linki ] English
  © Michał Derela, 2002-2009 Aktualizacja 9. 11. 2009

4TP po przekazaniu przedstawicielom wojska, 15 sierpnia 1937
Historia - Uzbrojenie i opancerzenie - Konstrukcja - Dane - Modele
4TP po przekazaniu przedstawicielom wojska, 15 sierpnia 1937 (kliknij)

Historia

Lekki czołg rozpoznawczy 4TP był jednym z prototypów należących do rodziny nowoczesnych pojazdów gąsienicowych, skonstruowanych w całości w Polsce pod koniec latach trzydziestych przez inż. E. Habicha. Wchodziły do niej ponadto: czołg pływający PZInż.130 i ciągnik gąsienicowy PZInż.152 oraz projekt niszczyciela czołgów PZInż.160, opierające się na tych samych podzespołach. Czołg 4TP miał szansę wejść na uzbrojenie Wojska Polskiego, w miejsce używanych dotychczas tankietek TK/TKS.


Początków historii lekkiego czołgu rozpoznawczego 4TP, znanego też pod oznaczeniem fabrycznym PZInż.140, należy upatrywać w konstrukcjach szeroko znanych przed wojną konstruktorów brytyjskich zakładów Vickers, inż. J. V. Cardena i kpt. V. Loyda. Zaprojektowali oni szereg czołgów lekkich, które odniosły bardzo duży sukces eksportowy przed drugą wojną światową (przede wszystkim Vickers E - 6 ton), a których wpływ na obce konstrukcje był jeszcze większy. Od 1928 roku rozwijali oni linię czołgów lekkich dla armii brytyjskiej (Light Tank Mk I do Mk IV) oraz czołgów o zbliżonej konstrukcji przeznaczonych na eksport. Czołgi te charakteryzowały się zawieszeniem zblokowanym w wózkach po dwa koła jezdne resorowane sprężynami lub resorami, silnikiem umieszczonym po prawej stronie kadłuba, dwuosobową załogą oraz obrotową wieżą uzbrojoną zwykle w karabin maszynowy. Eksportowe wersje tych czołgów lekkich oznaczone były jako Commercial Light Tank Vickers Carden-Loyd 4 ton i rozwijane w postaci modeli M1933, M1934, M1935, M1936 i M1937 (ten ostatni miał armatę 4-funtową - 40mm, budowany dla Łotwy). Były one eksportowane do kilku krajów, głównie Belgii (jako T.15), Holandii (dla Indii Wschodnich), Litwy, Łotwy, Syjamu, Argentyny, Szwajcarii. Na ich bazie skonstruowano także czołg pływajacy Amphibian Tank i ciągniki artyleryjskie. Dalszym rozwinięciem lekkich czołgów Cardena i Loyda były trzyosobowe modele Mk V i Mk VI dla Armii Brytyjskiej.

W Polsce na początku lat trzydziestych trwała już seryjna produkcja tankietek (rozwiniętych zresztą z tankietki konstrukcji Cardena i Loyda), lecz w programie rozwoju broni pancernej przewidziano też budowę lekkiego czołgu rozpoznawczego z silniejszym uzbrojeniem umieszczonym w obrotowej wieży. Zakładano, że czołg taki w przyszłości zastąpi tankietki. Wobec tego, we wrześniu 1932 roku przeprowadzono w Polsce pokazy czołgu 4-tonowego, czołgu pływającego oraz ciągnika konstrukcji Cardena i Loyda. W następstwie pokazów, szef Departamentu Zaopatrzenia Inżynierii, płk. Tadeusz KossakowskiWikipedia wystąpił w maju 1933 roku z propozycją zakupu 5 czołgów rozpoznawczych 4-tonowych Carden-Loyd i jednego czołgu pływającego, mających służyć do dalszych szczegółowych badań, lecz do zakupu ich nie doszło z powodu braku funduszy. Próba wyposażenia tankietki w wieżę obrotową (TKW) zakończyła się niepowodzeniem. Zdecydowano wobec tego zaprojektować podobne czołgi w kraju, w oparciu o szczegółowe wymagania ustalone przez Biuro Badań Technicznych Broni Pancernych. Opracowanie 4-tonowego czołgu rozpoznawczego oraz opartego na tych samych podzespołach czołgu pływającego zlecono w 1935 roku Państwowym Zakładom Inżynierii (PZInż.)

4TP podczas rajdu 'Jesień 1937'
4TP podczas rajdu "Jesień 1937".

Głównym projektantem obu czołgów był szef Działu Studiów PZInż., inż. Edward HabichWikipedia. Projekt i dokumentację czołgu rozpoznawczego ukończono 16 grudnia 1936 roku. Oprócz ogólnego wzorowania się na układzie konstrukcyjnym Carden-Loyda, polski czołg był całkowicie samodzielnym opracowaniem. W projekcie wykorzystano najnowsze światowe rozwiązania, oraz szereg własnych, jak nowoczesne zawieszenie kół na wałkach skrętnych. Również silnik czołgu (PZInż.425) był polskiej konstrukcji.

Już w styczniu 1937 roku, w planie rozwoju broni pancernej na lata 1937-42, przewidziano zastąpienie tankietek TK/TKS nowym czołgiem rozpoznawczym, któremu nadano oznaczenie wojskowe 4TP. Program zakładał zbudowanie 480 czołgów tego typu dla wyposażenia 18 kompanii czołgów rozpoznawczych w dywizjach piechoty oraz w czterech przewidywanych tzw. Oddziałach Motorowych (odpowiedniki brygad zmotoryzowanych). Oddziały Motorowe miały ponadto posiadać kompanię czołgów 10TP.


4TP od tyłu, podczas rajdu "Jesień 1937". Przed nim PZInż.130.

Prototyp czołgu rozpoznawczego, oznaczonego fabrycznie jako PZInż.140, przekazano wojsku 15 sierpnia 1937 roku. Na początku listopada uczestniczył on w rajdzie doświadczalnym "Jesień 1937", na trasie 1861 km, wraz z innymi prototypami, m.in. z opartymi na tym samym podwoziu czołgiem pływajacym PZInż.130 i ciągnikiem PZInż.152. Czołg wykazał przy tym dużą sprawność marszową i wytrzymałość mechaniczną. Po zakończeniu rajdu czołg wrócił do PZInż. w celu dokonania napraw i poprawek, po czym poddany został ponownie badaniom w 1938 roku. W czerwcu i lipcu tego roku prowadzono próby z użyciem zamontowanego na nim prototypowego nkm wz.38 FK-A. Komisja ekspertów wojskowych orzekła, że czołg jest konstrukcją udaną i nowoczesną, a po pewnych usprawnieniach nadaje się do produkcji seryjnej. Poprawienia wymagało przed wszystkim zawieszenie, które, chociaż pewne w działaniu i elastyczne, okazało się zbyt "miękkie", co powodowało zbyt duże kołysania czołgu na boki i uniemożliwiało prowadzenie względnie celnego ognia w ruchu. Również wytrzymałość materiałów użytych do budowy elementów zawieszenia w prototypie była za mała, co prowadziło przede wszystkim do urywania się rolek powrotnych. Pewne zastrzeżenia budziło też działanie skrzyni biegów. Usterki te wynikały jednak głównie z powodów materiałowych i były łatwe do poprawienia w toku dalszego rozwoju czołgu. Czołg ponadto był łatwy w obsłudze.


4TP w zimie 1937/38

Ostatnie próby prototypu miały miejsce w maju 1939 roku, ogółem przejechał on 4300 km, bez poważniejszych awarii. Czołg nie został jednak skierowany do produkcji seryjnej, gdyż Sztab Główny w końcu uznał, że czas potrzebny na uruchomienie produkcji spowoduje takie postarzenie się moralne konstrukcji, że nie będzie ona przedstawiała już wówczas dużej wartości bojowej (na ocenę taką wpłynęły m.in. obserwacje doświadczeń użycia broni pancernej w hiszpańskiej wojnie domowej - był to słuszny wniosek, zważywszy na malejącą rolę lekkich czołgów w czasie II Wojny Światowej). Uznano, że do rozpoznania na polu walki potrzebne będą w przyszłości raczej czołgi klasy czołgu 7TP. Niektóre publikacje podają jednak, że w 1940 miała się rozpocząć produkcja seryjna czołgów 4TP, lecz jest to wątpliwe. Niemniej jednak, pod względem danych taktyczno-technicznych, czołg 4TP był konstrukcją równorzędną lub lepszą od porównywalnych czołgów tej klasy tego okresu, stanowiąc interesujący polski projekt.

Testy 4TP, zima 1937/38.


Uzbrojenie i opancerzenie

Uzbrojenie:

Ciekawe zdjęcie 4TP podczas prób w 1938 r.
4TP podczas prób - widoczne urwane rolki podtrzymujące.

Jedyny prototyp czołgu 4TP nie miał stałego uzbrojenia, jedynie w czerwcu i lipcu 1938 prowadzono próby z zamontowanym prototypowym najcięższym karabinem maszynowym polskiej konstrukcji wz.38 FK-A (Model A), który następnie zwrócono do wytwórni. Dla czołgów seryjnych przewidziano uzbrojenie w postaci sprzężonych w wieży: nkm (działka automatycznego) 20mm wz. 38 FK-A i ckm 7,92mm wz. 30. Zapas amunicji: 200 lub 250 naboi 20mm i 2500 naboi 7,92mm. Wieża czołgu była wzorowana na wieży konstrukcji Boforsa dla czołgu 7TP, lecz była mniejsza - jednoosobowa, miała ponadto dwuczęściowy właz w tylnej ściance (jak pierwszy niezaakceptowany model wieży Boforsa). Celownik optyczny, lunetowy.

W toku budowy prototypu rozważano uzbrojenie go w działko 37mm wz.37. Zastosowanie kompletnej wieży od czołgu 7TP, jak również innej dwuosobowej wieży okazało się niemożliwe z racji ich większej średnicy. Na polecenie Dowództwa Broni Pancernych inż. Habich opracował projekt odmiany czołgu 4TP o oznaczeniu PZInż.180, z większą jednoosobową wieżą o kształcie ściętego graniastosłupa, uzbrojoną w armatę 37mm. Jednakże słusznie uznano, że dowódca czołgu, przeciążony czynnościami związanymi z obsługą armaty, nie mógłby należycie wykonywać wszystkich zadań (jak np. w czołgach T-70 i francuskich) i odstąpiono od tego projektu, zwłaszcza, że armata musiałaby zostać przekonstruowana, żeby się zmieścić w wieży. Nawiasem mówiąc, armata 37mm znalazła lepsze zastosowanie w opracowanym przez inż. Habicha na tym samym podwoziu niszczycielu czołgów PZInż.160 (który pozostał w sferze projektu).
 Rozpatrywano także uzbrojenie czołgu 4TP w miotacz ognia polskiej konstrukcji, lecz projekt ten również zarzucono.

Opancerzenie:

Pancerz czołgu był nitowany, zbudowany z walcowanych płyt pancernych, o grubości:
- kadłub: przód - 8-17mm, boki - 13mm, ttył - 10-13mm, dno - 4-8mm, góra - 5mm;
- wieża: 13mm naokoło, góra - 5-6mm.

Prototyp prawdopodobnie wykonany był z blach stalowych.

4TP

Konstrukcja

Silnik gaźnikowy PZInż.425: 95 KM przy 3600 obr/min, pojemność 3880 cm³, 8-cylindrowy, 4-suwowy, widlasty, chłodzony cieczą, średnica cylindra 82mm, skok tłoka 92mm (niektóre starsze publikacje podają silnik 6-cylindrowy rzędowy). Zamierzano zamienić ten silnik na nowy PZInż.725 - gaźnikowy, 6-cylindrowy rzędowy, 5180 cm³, 100-120 KM i według niektórych informacji, doszło do tego w latach 1938 lub 1939.
  Skrzynia biegów mechaniczna, 4 biegi do przodu i jeden do tyłu. Sprzęgło główne suche, wielotarczowe, sprzęgła boczne z hamulcami taśmowymi, przekładnie boczne. Zbiornik paliwa o pojemności ok. 300 l.

Plan 4TP z uzbrojeniem

Zawieszenie: koła napędowe z przodu, napinające z tyłu. Po każdej stronie cztery pojedyncze koła nośne z gumowymi bandażami, zblokowane w wózkach po dwa. Koła nośne zawieszone na wahaczach, resorowane w parach drążkami skrętnymi i tulejami skrętnymi. Każda para wahaczy w wózku miała hydrauliczny tłumik drgań, umieszczony poziomo. Dwa koła podtrzymujące po każdej stronie. Gąsienice metalowe, jednosworzniowe, dwugrzebieniowe, po 87 ogniw. Szerokość gąsienicy 260mm, podziałka 90mm, długość oporowa 2,1 m, rozstaw środków gąsienic 1,8m.

Kadłub: czołg miał przedział załogi po lewej stronie kadłuba i przedział silnikowy po prawej stronie. Kadłub był nitowany z płyt pancernych. Załoga składała się z kierowcy i dowódcy. Stanowisko kierowcy znajdowało się z przodu przedziału załogi, po jego prawej stronie znajdowały się mechanizmy przeniesienia napędu. Przed kierowcą znajdował się jednoczęściowy właz, opuszczany na przednią płytę pancerza, z otwieranym lukiem obserwacyjnym ze szczeliną obserwacyjną. Kierowca dysponował ponadto nowoczesnym odwracalnym peryskopem konstrukcji inż. Gundlacha. Ponad przedziałem bojowym znajdowała się jednoosobowa stożkowa wieża, przesunięta na lewo wzgledem osi symetrii kadłuba. Dowódca miał swoje stanowisko w wieży i obsługiwał uzbrojenie czołgu. Wieża miała dwuczęściowe drzwiczki w tylnej ścianie i właz na dachu. Obrót wieży - ręczny. Czołg miał być wyposażony w odwracalny peryskop obserwacyjny dowódcy na dachu wieży. Czołgi seryjne miały być wyposażone w radiostacje.


Malowanie

Prototyp prawdopodobnie był w kolorze ochronnym - brązowozielonym. Seryjne czołgi 4TP miały otrzymać standardowy kamuflaż, złożony z nieregularnych plam koloru szaropiaskowego i ciemnobrązowego (sepii) na podłożu w kolorze ochronnym (brązowozielonym). Plamy były głównie o przebiegu poziomym, z łagodnymi przejściami. Wnętrze czołgu - w kolorze piaskowym (więcej o malowaniu na stronie o tankietkach).

4TP
Rysunek 4TP - © Thierry Vallet - Kameleon Profils - dzięki uprzejmości autora.

Dane:

Załoga 2
Masa bojowa 4330 kg
Długość całkowita 384 cm
Szerokość 208 cm
Wysokość 175 cm
Prześwit 32 cm
Maksymalna prędkość 55 km/h
Zasięg po drodze / w terenie 450 / 240 km
Głębokość brodu 70 cm
Pokonywanie wzniesień 38°
Pokonywanie rowów 160-170 cm
Stosunek masa/moc 22 KM/t
Nacisk jednostkowy 0,34 kg/cm²
Zużycie paliwa ok. 66 l/100 km

Góra strony



Modele

Modele czołgu lekkiego 4TP:

1/72: 1/35:
1/25 (kartonowe):

Góra strony


źródła:
1. Janusz Magnuski: "Czołgi rozpoznawcze PZInż.-130 i PZInż.-140"; "Nowa Technika Wojskowa" nr. 11/93.
2. Piotr Zarzycki: "Czołg rozpoznawczy 4TP"; "Młody Technik" nr. 12/86.
3. Janusz Magnuski: "Czołg lekki PZInż. 140 (4TP)"; Nowa Technika Wojskowa nr. 4/2004.


[ Strona główna ] [ Polska broń pancerna / czołgi ] [ Oddziały pancerne ] [ Steel Panthers ] [ Linki ]

Możecie pisać z pytaniami lub komentarzami. Mile widziane uzupełnienia i zdjęcia!

Wszystkie zdjęcia i rysunki pozostają własnością ich właścicieli i są publikowane w niekomercyjnych celach edukacyjnych.