PIBWL prezentuje:

Samochód pancerny Jeffery (Jeffery-Popławko)

Polska broń pancerna PIBWL [ Strona główna ]   [ Polska broń pancerna / samochody pancerne ]   [ Polskie oddziały pancerne ]   [ Steel Panthers ]   [ Linki ] English
  © Michał Derela, 2004 Aktualizacja: 4. 1. 2010 - ulepszona


Rozwój konstrukcji
Zastosowanie
Konstrukcja
Malowanie
Dane
Modele
Jeffery

Rosyjski samochód pancerny Jeffery od przodu, czerwiec 1917. [1]



Rosyjski samochód pancerny Jeffery, nazywany też Jeffery-Popławko od konstruktora nadwozia pancernego, był jednym z ciekawszych pojazdów pancernych pierwszej wojny światowej. Zbudowany na podwoziu amerykańskiej terenowej ciężarówki, był pierwszym samochodem pancernym, który mógł sprawnie poruszać się w terenie. Pod względem przeznaczenia, był on swojego rodzaju odpowiednikiem powstających w tym czasie u aliantów zachodnich czołgów, których Rosja nie budowała.


Historia i rozwój:

Początek: samochód ciężarowy Jeffery Quad

Dwa samochody pancerne Jeffery-Poplavko (po prawej) i jeden Austin 2. serii zdobyte przez Niemców, w Tarnopolu. Po lewej najprawdopodobniej oryginalna ciężarówka Jeffery Quad.
Jednym z bardziej udanych i najciekawszych konstrukcyjnie samochodów ciężarowych okresu I wojny światowej był amerykański Jeffery Quad 4017, produkowany od 1913 przez firmę Thomas Jeffery Co w Kenosha, Wisconsin. Jeffery Quad był jednym z pierwszych samochodów terenowych z napędem na 4 koła, ponadto, co było ewenementem w tym okresie, wszystkie koła były także kierowane oraz wyposażone w hamulce. Własności terenowe dodatkowo polepszał duży prześwit podłużny. Samochody te zostały zakupione przez armię amerykańską i inne armie, m.in. brytyjską, francuską, kanadyjską, argentyńską, hiszpańską i rosyjską. Podstawowym modelem była ciężarówka terenowa, istniały też wersje specjalistyczne z nadwoziem warsztatowym, sanitarnym lub jaszcza amunicyjnego. Dzięki wyjątkowo udanej konstrukcji, produkowane były jeszcze po pierwszej wojnie światowej (od 1917 jako Nash Quad, po wykupieniu firmy przez Nash Motors). Produkowane były w dużej liczbie: do 1918 roku wyprodukowano 11.490 tysięcy sztuk (lub 21.490? - rozbieżne dane w publikacjach), całkowita produkcja sięgnęła powyżej 41.000 sztuk. Na podwoziu samochodu Jeffery zbudowano w USA serię samochodów pancernych, używanych następnie przez Brytyjczyków (w Indiach?), lecz brak o nich bliższych danych.

Co najmniej kilkanaście samochodów ciężarowych tego typu używanych było też od 1919 roku w Wojsku Polskim, przede wszystkim w odmianie warsztatowej. W 1936 roku w jednostkach motorowych znajdowało się jeszcze co najmniej 9 warsztatowych Quadów. Być może brały one udział w wojnie 1939 roku.

Uwaga: daty rosyjskie poniżej są podane według starego kalendarza juliańskiego.

Pierwowzór samochodu pancernego: Jeffery "Czarodziej"

W początkowym okresie pierwszej wojny światowej spora ilość samochodów Jeffery Quad została zakupiona także przez Rosję i wykorzystywana następnie przez wojska rosyjskie na froncie. Jeden z samochodów tego typu został przydzielony do 26. plutonu samochodów pancernych (awtopulemiotnyj wzwod) wyposażonego w samochody Austin i Garford, który wyruszył na front w listopadzie 1915 roku, dowodzony przez sztabskapitana Wiktora Popławko. Samochód ten został przebudowany według projektu Popławki na półpancerny pierwowzór wozu zabezpieczenia technicznego, służący do dostarczania na pole walki zapasów paliwa, amunicji i ewakuacji uszkodzonych samochodów. Otrzymał on częściowe opancerzenie silnika i kabiny z przodu i boków. Samochód ten został nazwany "Czarodiej" (Czarodziej - samochody pancerne plutonu również nosiły nazwy na literę Cz). Brak jest zdjęć tego pojazdu.

W toku służby okazało się, że "Czarodziej" radzi sobie w terenie znacznie lepiej od samochodów pancernych plutonu, posiadających jedynie napęd na tylną oś. Wobec tego, Popławko postanowił przetestować zastosowanie "Czarodzieja" jako torującego wozu inżynieryjnego. Samochód został wyposażony w wyciągarkę i dwie kotwice wyciągające oraz lekki składany mostek szturmowy. Podczas prób w styczniu 1916, samochód przy pomocy wyciągarki pokonał cztery rzędy zasieków z drewna i drutu kolczastego, łamiąc lub wyciągając drewnianie paliki. Dalsze próby były na tyle zachęcające, że sztabskapitan Popławko zwrócił się do dowództwa armii z propozycją przebudowy ciężarówek Jeffery na samochody pancerne o zwiększonej możliwości pokonywania terenu, w tym okopów oraz zasieków, służące do przełamywania frontu. Według pierwotnej koncepcji Popławki, samochody te miały być jednocześnie pierwszymi transporterami opancerzonymi, przenoszącymi 10-osobową drużynę szturmową, uzbrojoną w: "kindżały, mauzery i ręczne granaty" (pistolety samopowtarzalne Mauser C96). Popławko określił swój pomysł jako "słonie Hanibala".

Samochód pancerny Jeffery-Popławko

Jeffery [zdjęcie źródło 1]
Samochód pancerny Jeffery podczas prób w październiku 1916, Popławko stoi na stopniu. Widoczny początkowy stelaż z kątowników. [1]

Po próbach poligonowych "Czarodzieja" w Piotrogradzie, rosyjska Komisja d/s samochodów pancernych zamówiła 8 sierpnia 1916 roku w Fabryce Iżorskiej 30 samochodów pancernych na podwoziu Jeffery. Zamówione samochody różniły się jednak nieco od pierwotnej koncepcji Popławki, gdyż nie były przeznaczone do przewożenia piechoty (w razie konieczności kilku ludzi mogło być umieszczonych w opancerzonej skrzyni transportowej). Kształt ich dolnej części nadwozia został przystosowany do pokonywania przeszkód terenowych i wyrywania zasieków. Całą serię 30 samochodów ukończono do końca września 1916.

W styczniu 1917 roku dowództwo rosyjskie zdecydowało zamówić dalsze 90 samochodów pancernych Jeffery z ulepszonym opancerzeniem, tym razem miały one być wykonane w warsztatach Oficerskiej Szkoły Strzeleckiej z płyt dostarczonych przez Fabrykę Iżorską. Zamówienie złożono w lutym, jednakże, na skutek rewolucyjnych wydarzeń w Rosji, wyprodukowany został tylko jeden samochód, przekazany 16 czerwca 1917 do zapasowego dywizjonu pancernego.


Zastosowanie:

W Rosji:

Kiedy samochody pancerne Jeffery weszły do służby, utworzono z nich Dywizjon samochodów pancernych Specjalnego przeznaczenia ("Broniewoj awtomobilnyj diwizjon Osobogo naznaczenia"). Dywizjon liczył 30 samochodów pancernych Jeffery, 4 ciężarówki, 4 samochody osobowe, 4 autocysterny, 1 samochód warsztatowy i 9 motocykli. Dzielił się na 3 kompanie po 10 samochodów ("otdielenie"), kompania dzieliła się na 3 sekcje ("zwieno") po 3 samochody. Dowódcą był Popławko, który awansował na kapitana.

Jeffery [zdjęcie źródło 1]
Dwa samochody pancerne Jeffery zdobyte przez Niemców pod Tarnopolem, między nimi samochód pancerny Lanchester. [1]

Dywizjon wyruszył 16 października 1916 roku na Front Południowo-Zachodni, gdzie wszedł w skład 11. Armii. Miał on służyć do przerwania niemieckich umocnień na kierunkach przewidywanego natarcia Armii, dlatego aż do wiosny 1917 nowe samochody utrzymywane były w tajemnicy. W grudniu 1916 przetestowano je pomyślnie na starych austriackich okopach. Kiedy wreszcie 16 czerwca 1917 roku 11. Armia ruszyła do natarcia, samochody Jeffery nie miały jednak okazji być użyte zgodnie z ich przeznaczeniem, natomiast zostały użyte w walkach jak zwykłe samochody pancerne.

Specjalny dywizjon oddał duże usługi przykrywając odwrót 17-go korpusu armijnego podczas przerwania się Niemców w kierunku na Tarnopol (Ternopil, Ukraina). W dniach 7 i 8 lipca samochody dywizjonu aktywnie uczestniczyły w walkach odwrotowych, opóźniając posuwanie się niemieckiej piechoty. Samochody te ewakuowały również rannych i porzucony sprzęt wojskowy. W toku walk, dwa samochody zostały rozbite ogniem artylerii, a trzy uszkodzone zostały następnie wysadzone przez załogi. Pięć samochodów (być może te same?) zostało zdobytych przez Niemców. 18 lipca samochody 1. kompanii wsparły atak oddziałów 122. Dywizji Piechoty, zdobywając Grzymałów.


Jeffery [zdjęcie źródło 1]
Czasami nawet Jeffery utykał w błocie - samochód podczas prób w październiku 1916, wyciągany z pomocą drugiego. [1]

W toku działań potwierdziły się bardzo dobre własności terenowe samochodu Jeffery, zwłaszcza 7 i 8 lipca, kiedy po deszczach gruntowe drogi stały się trudno przejezdne dla zwykłych samochodów pancernych. Jednakże ujawniły się też wady samochodu, przede wszystkim nieudane rozmieszczenie jego dwóch karabinów maszynowych w kazamacie, z polem ostrzału jedynie około 15° w każdą stronę. Silnik nie był oddzielony od przedziału bojowego, co umożliwiało jego obsługę od wewnątrz, ale jednocześnie powodowało silne nagrzewanie się przedziału. Także naprawy tych samochodów były bardziej skomplikowane, niż zwykłych samochodów pancernych, co wynikało jednak z konstrukcji podwozia. 2 października 1917 zdecydowano zrezygnować ze specjalnego przeznaczenia samochodów Jeffery i wykorzystywać je w charakterze zwyczajnych samochodów pancernych.

Po rewolucji październikowej 1917 roku, specjalny dywizjon wszedł w skład sił zbrojnych nowo utworzonej Ukrainy. Jednakże, władza Centralnej Rady wkrótce upadła i jej oddziały oraz ich sprzęt wpadły w ręce różnych sił walczących w wojnie domowej w Rosji. Także samochody pancerne Jeffery rozproszyły się po różnych użytkownikach i frontach. Większość trafiła w ręce radzieckie, lecz z uwagi na ich specyficzne charakterystyki, od połowy 1920 roku były zastępowane nowymi samochodami Fiat-Iżorski i Austin. W 1922 roku w Armii Czerwonej znajdowało się jeszcze 13 samochodów Jeffery, lecz większość z nich nadawała się do wycofania.

W Niemczech:

Pięć samochodów pancernych Jeffery zostało w lecie 1917 zdobytych przez Niemców w rejonie Tarnopola. Dwa z nich używane były następnie w walkach w Berlinie w 1919 roku, w składzie oddziałów Freikorpsu tłumiących rewolucję komunistyczną.

W Polsce:

Jeffery [zdjęcie źródło 2]
Polski Jeffery "Wnuk". [2]

W Wojsku Polskim używano co najmniej dwóch samochodów pancernych Jeffery, zdobytych na Armii Czerwonej. Pierwszy z nich zdobyty został w stanie częściowo zdemontowanym w Krzemieńcu w lecie 1919, drugi być może w Zbarażu. Po naprawie w Warszawie, jeden z tych samochodów na przełomie 1919/20 roku został skierowany na front wojny polsko-radzieckiej i włączony w skład plutonu pancernego "Dziadek". Otrzymał on nazwę "Wnuk" (w skład tego plutonu wchodził ponadto samochód Garford "Dziadek"). Samochód ten wraz z plutonem uczestniczył w walkach 1920 roku. Między innymi, pluton "Dziadek" wziął udział w zagonie pancerno-motorowym na Żytomierz 25-26 kwietnia 1920. Po zakończeniu wojny, jeszcze w marcu 1921 samochód Jeffery znajdował się w składzie plutonu stacjonującego wtedy w Krakowie, lecz brak danych odnośnie jego późniejszych losów. Brak informacji co do innych polskich samochodów Jeffery.


Polskie samochody pancerne Jeffery "Wnuk" i Garford "Dziadek". Zwraca uwagę wysoka sylwetka samochodu Jeffery, zbliżona do dużego Garforda.
[3]
Jeffery [zdjęcie źródło 3]

Konstrukcja

Uzbrojenie:
Samochód pancerny Jeffery był uzbrojony w dwa karabiny maszynowe
7,62mm Maxim, chłodzone wodą, modelu M.05 (wz.1905) lub M.10 (wz.1910). Karabiny te mogły być zamontowane w czterech strzelnicach umieszczonych w czterech ścianach kazamaty. Kąt ostrzału w poziomie dla km-u zamontowanego w strzelnicy wynosił jedynie około 15°.

Opancerzenie:
Samochód był całkowicie opancerzony płytami pancernymi grubości 7mm[1,4] (wg. źródła [2] - do 16mm, lecz jest to mniej wiarygodne).

Opis techniczny:
Podwozie - rama, zawieszenie na resorach półeliptycznych. Osie sztywne. Koła pełne, ogumione masywami.

Napęd - silnik Buda: gaźnikowy, dolnozaworowy, 4-cylindrowy rzędowy, chłodzony wodą, moc: 32 KM, pojemność: 4723 ccm.
Skrzynia biegów miała 4 biegi do przodu i jeden do tyłu. Napędzane obie osie (za pośrednictwem przekładni pośrednich?). Hamulce bębnowe na wszystkie koła.

Nadwozie - z płyt pancernych, przykręcanych do ramy. Z przodu krótki przedział napędowy, z chłodnicą osłonięta podnoszona klapą pancerną. Za nim przedział załogi w formie kazamaty pancernej, z jedynymi drzwiami po prawej stronie. Kazamata miała cztery strzelnice w ścianach, a w ścianie przedniej była także szczelina obserwacyjna kierowcy, zamykana klapą. Przedział silnikowy nie był wewnątrz oddzielony od załogowego. Z tyłu znajdował się niski przedział transportowy w formie pancernej skrzyni, prawdopodobnie zamykanej od góry. Można było przewozić w nim zapasowe części, zapas paliwa i amunicji, a w razie konieczności, kilku żołnierzy[1,4]. Kształt dolnej części opancerzenia ułatwiał pokonywanie przeszkód terenowych i branie "pod siebie" oraz przerywanie zasieków. Dodatkowo, samochody były początkowo wyposażone w służącą do tego samego celu konstrukcję z kątowników, mocowaną z przodu (później zrezygnowano z jej stosowania). Samochody były wyposażone w jeden reflektor szperacz na dachu.

Załoga składała się z 4 członków (dowódca, kierowca i dwóch strzelców).

Rysunek: Maksim Kołomijec, [1]


Malowanie:

Rosyjskie samochody pancerne były z reguły malowane jednolicie w różnych odcieniach koloru zielonego (ciemnooliwkowy, ciemnozielony). Później, zwłaszcza w okresie rewolucji i wojny domowej, bywały malowane w kolorze szarym. Brak bliższych informacji co do malowania samochodów pancernych Jeffery.


Dane:

Ciężarówka Jeffery Quadsamochód pancerny Jeffery-Popławko
Załoga 14
Masa, kg 3.555 kg (własna?)ok. 8.000 kg
Długość ok. 5 mok. 4,52 m
Szerokość ok. 1,85mok. 2 m
Wysokość ?ok. 2,14 m
Rozstaw osi 3,1 m3,15m
Rozstaw kół: ??
Maks. prędkość ok. 35 km/h ok. 35 km/h
Zasięg po drodze ??m

Góra strony


Modele

1/35:
- Major Models (N.04) - "Poplavko-Jeffrey" (nazwa z błędem)
- prosty model z żywicy i białego metalu (link do galerii).

Źrodła:

1. Michaił Bariatyński, Maksim Kołomijec: "Bronieawtomobili Russkoj Armii 1906-1917"; Moskwa 2000
2. Janusz Magnuski: "Samochody pancerne Wojska Polskiego 1918-1939"; Warszawa 1993
3. Jan Tarczyński: "Pojazdy w Wojsku Polskim - Polish Army vehicles 1918-1939", Pruszków 1995
4. Maksim Kołomijec: "Bronia Russkoj Armii - bronieawtomobili i broniepojezda w pierwoj mirowoj wojnie"; Moskwa 2008, ISBN 978-5-699-27455-0


[ Strona główna ] [ Polska broń pancerna / samochody pancerne ] [ Oddziały pancerne ] [ Strona Steel Panthers ] [ Linki ]


Możecie pisać z komentarzami - mile widziane uzupełnienia i zdjęcia!

Wszystkie zdjęcia i rysunki pozostają własnością ich właścicieli, publikowane są jedynie w celach edukacyjnych.
Prawa do tekstu zastrzeżone © Michał Derela 2004-2010.