PIBWL prezentuje:
Polska broń pancerna [ Polska broń pancerna » pociągi pancerne » drezyny pancerne » Tatra ]   [ Oddziały pancerne ]   [ Steel Panthers ]   [ Linki ] English version
English
  © Michał Derela, 2011 Aktualizacja: 17. 11. 2011 - drobne ulepszenia

Drezyna pancerna Tatra T18

Czechosłowacka drezyna w kamuflażu z lat 30. [6]

Strona ta poświęcona jest drezynom pancernym Tatra konstrukcji czechosłowackiej, których Polska była głównym użytkownikiem. Były to pierwsze drezyny pancerne polskiej armii, używane także w 1939 roku. Odnośnie informacji ogólnych o zastosowaniu drezyn pancernych i polskich próbach zakupu takich pojazdów, jak również o dalszym ich rozwoju w Polsce - zobaczcie stronę polskie drezyny pancerne.


Historia

Polska Tatra o nazwie "Żuk" pod koniec lat 20.
Drezyna Tatra z 2. dywizjonu pociągów pancernych w połowie lat 30. Po lewej, widoczna korba podnośnika w tylnym pancerzu. [2]
Drezyna Tatra w polskiej służbie, w kamuflażu z późnych lat 30., z widocznym orłem PKP.
Polska Tatra od tyłu. Widoczny sposób przewożenia obrotnicy.
Czeska drezyna w trakcie przerzucania na inny tor (widoczne osłony reflektorów). [6]
Drezyna nr 102 po fabrycznych próbach ostrzału, jeszcze z krótkimi szynami (widoczne ślady po pociskach). [6]

W 1925 roku w zakładach Ringhoffer-Tatra w Czechosłowacji rozpoczęto prace nad drezyną pancerną Tatra T18, opartą na podwoziu towarowej drezyny Tatra T14. Była to jedyna zbudowana konstrukcja drezyny pancernej tej firmy, prawdopodobnie opracowana zresztą z inicjatywy jej polskiego oddziału Tatra Auto Warszawa, zorientowanego w poszukiwaniu drezyn pancernych przez polskie Ministerstwo Spraw Wojskowych. Na skutek akwizycji polskiego oddziału Tatry, 5 września 1925 roku Polska zamówiła prosto "z deski kreślarskiej" 6 drezyn pancernych tego typu, stając się ich pierwszym i jedynym oprócz Czechosłowacji nabywcą. Czechosłowacka armia zamówiła w 1926 tylko jeden taki pojazd, numer D2.001, zbudowany w 1927 (klasyfikowany w oryginale jako pancéřová drezina). Zamówione pojazdy przybyły do polskiego oddziału firmy Tatra 18 sierpnia 1926, a Wojsko Polskie otrzymało je w listopadzie 1926. W Polsce drezyny te nazywano po prostu Tatra. Zostały początkowo skierowane do szkolnego dywizjonu pociągów pancernych w Jabłonnie.

Drezyny Tatra nie spełniły jednak oczekiwań wojska. Już na początku 1927 roku oceniono je jako zbyt mało ruchliwe i wolno przyspieszające, wskutek słabego silnika. Silnik i nośność podwozia ograniczały też grubość możliwego do zastosowania opancerzenia. Pomimo tego, zamówiono 5 kwietnia 1927 podwozia dla kolejnych 9 drezyn, dostarczone do polskiego oddziału Tatry 2 listopada 1927, bez opancerzenia, które miało być wykonane w Polsce w CWS według planów oryginalnych (jedno podwozie kosztowało 1980 $). Przystąpiono do zamówienia płyt pancernych, początkowo we włoskiej firmie Ansaldo, a po anulowaniu zamówienia z uwagi na niedokładności wykonania pierwszej partii, w Sosnowieckiej Fabryce Rur i Żelaza. Nie wiadomo jednak, czy komplety pancerza ostatecznie wykonano i czy jakieś z tych drezyn zostały faktycznie opancerzone (zapewne nie wszystkie, o ile w ogóle jakieś - z rzadkich zdjęć nie wynika, żeby Polska posiadała ich większą ilość, brak też świadectw użycia bojowego więcej, niż 4-6 sztuk). Istniały plany wzmocnienia uzbrojenia drezyn przez zaadaptowanie wieżyczki samochodu pancernego wz. 29 (z działkiem 37mm wz.18 Puteaux i jednym lub dwoma km 7,92 mm wz.25), ale zostały one zarzucone, ponieważ Tatry miały zostać zastąpione przez drezyny typów R i TK.

Służba

Drezyny Tatra były używane w latach trzydziestych w obu dywizjonach pociągów pancernych, do szkolenia. Na etapie prób fabrycznych nosiły numery boczne 101 - 106, później usunięte w polskiej służbie. Niektóre z nich nosiły na przełomie lat 20. i 30. nazwy własne (znane są "Osa" i "Żuk"), lecz w 1939 roku nie miały żadnych oznaczeń, z wyjątkiem bocznych tabliczek z orłem typowych dla taboru PKP. Od około 1936 roku polskie drezyny pancerne były malowane w typowy kamuflaż pojazdów lądowych złożony z nieregularnych wydłużonych plam koloru szaropiaskowego i ciemnobrązowego (sepii) na podłożu brązowozielonym. Zdjęcia sugerują, że wewnętrzne powierzchnie drzwi również były malowane w kolorach kamuflażowych. Wcześniej prawdopodobnie były malowane na jednolity kolor (ciemnozielony?).

We wrześniu 1939 roku drezyny Tatra były używane tylko w pociągach pancernych nr 15 ("Śmierć") i nr 13 ("Generał Sosnkowski"). Każdy z nich miał pluton w składzie dwóch drezyn Tatra, a pociąg nr 13 ponadto dwie drezyny R. Jedna z drezyn, z pociągu nr 15 została zniszczona 5 września 1939 r. przez działka przeciwpancerne pod Nasielskiem. Brak informacji o losach innych; zapewne zostały one porzucone, dzieląc losy pociągów. Być może dwie drezyny tego typu miał też szkolny pociąg pancerny 1. dywizjonu pociągów pancernych (skład ewakuacyjny), zbombardowany i opuszczony w zatorze pod Siedlcami 10 września 1939 r. J. Magnuski przypuszczał, że drezyny używane w 1939 roku prawdopodobnie zostały wyposażone w radiostacje krótkiego zasięgu N2/c, lecz brak jest na to dowodów, ani widocznych anten na zdjęciach.

Jedyna czechosłowacka drezyna była używana przez armię Czechosłowacji do ćwiczeń. Podczas aneksji Czechosłowacji, 15 marca 1939 została zdobyta przez Niemców w bazie w Milovicach. Od lat 30. malowana była w interesujący pięciokolorowy kamuflaż o ostrych kształtach plam, w kolorach: zielona, brązowa, ochra, szara i czarna, z tego czarna i brązowa głównie rozdzielały inne kolory prostymi grubymi liniami.

Opis

Drezyna pancerna Tatra była dwuosiowa. Rama podwozia, wykonana z ceowników, spoczywała na zestawach kołowych za pośrednictwem resorów śrubowych. W ramie, pod podłogą umieszczono płasko silnik (2-cylindrowy bokser) chłodzony powietrzem, zblokowany z mechaniczną skrzynią przekładniową (po 2 biegi w obu kierunkach). Według polskich źródeł, obie osie były napędzane przekładniami łańcuchowymi, lecz według czeskiej monografii i planów drezyny, tylko jedna (tylna) oś była napędzana. W ramie były piasecznice, otwierane przez kierowców w razie poślizgów kół. Na ramie zabudowano pancerne nadwozie wykonane z blach pancernych, przykręcanych do szkieletu z teowników.
    Nadwozie było nakryte cylindryczną wieżą obrotową, o wewnętrznej średnicy 1150 mm. W obu burtach znajdowały się prostokątne włazy, ponadto okrągły właz znajdował się w dachu wieży. Drezyna miała podwójne stanowiska kierowców, z przodu i tyłu, do jazdy w obu kierunkach. Kierowcy mieli tylko po jednej szczelinie obserwacyjnej na wprost przed sobą, zakrywanej klapką pancerną, poza tym w kadłubie brak było środków obserwacji (w tym na boki). Jedynie wieża miała cztery zakrywane szczeliny obserwacyjne, ze wszystkich stron. Wątpliwa jest informacja z polskich źródeł, że podłogę wykonano z płyty pancernej z otworami na koła (nie wspominają o tym czeskie źródła, a musiałaby posiadać jeszcze duży otwór dla dźwigu i chłodzenia silnika, przy tym brak było konieczności opancerzenia podłogi). Drezynę przyczepiano do innych wagonów za pomocą sprzęgu. Oświetlenie zewnętrzne stanowiły po dwa duże reflektory Bosch z przodu i tyłu (czechosłowacka drezyna miała reflektory zakrywane płytami pancernymi i różniła się też innymi detalami). Drezyna nie miała radiostacji.

Załogę drezyny stanowiło od 3 do 5 ludzi, w tym dowódca - strzelec i dwóch kierowców. Podaje się, że w skład załogi mogło wchodzić też dwóch obserwatorów, lecz siedząc obok kierowców, nie mieliby oni w praktyce żadnych możliwości prowadzenia obserwacji zewnętrznej. Warto dodać, że miejsca obok kierowców, zajmujących miejsca po prawej stronie (w każdym kierunku), były - według planów - dość ciasne. Brak informacji, jaka była etatowa załoga w polskiej służbie.

Drezyna była wyposażona w urządzenie mechaniczne służące do przerzucania jej na równoległy tor siłami załogi, składające się z podnośnika śrubowego umieszczonego centralnie pod silnikiem, obrotnicy (dwóch profili żelaznych z obrotowym kołem na wierzchu) i pomocniczych szyn (normalnie służących jako stopnie mocowane po bokach drezyny). Obrotnica układana była na torach, pod drezyną, którą następnie unoszono za pomocą podnośnika, opieranego na obrotnicy (korba podnośnika wystawała z pancerza z tyłu pojazdu, a jego drążek przechodził przez prawie całą długość drezyny i za pomocą śrub obracał dwie dźwignie, wysuwające oporę podnośnika). Po uniesieniu, drezyna była obracana o 90 stopni, a pod jej koła wstawiano pomocnicze szyny, po których przejeżdżała ona na równoległy tor. Na drugim torze wykonywano te same czynności w odwrotnej kolejności. Początkowo polskie drezyny miały krótkie pomocnicze szyny, przewożone na jednym z boków, następnie zastąpione na wzór czeskiej drezyny przez dłuższe, składane z dwóch części, przewożone po jednej na każdym boku. Początkowo też, jako oparcie dla podnośnika, zamiast obrotnicy używana była dębowa belka. Czechosłowacka drezyna różniła się obrotnicą, która była w niej przewożona na tylnym górnym pancerzu, a w polskich - zawieszona z boku, obok szyn.

Uzbrojenie w polskiej służbie stanowił jeden chłodzony powietrzem karabin maszynowy kaliber 7,92mm wz. 25 (Hotchkiss), zamontowany w jednym z dwóch jarzm umieszczonych blisko obok siebie w przedniej ścianie wieży obrotowej. Istniała teoretyczna możliwość zamocowania dwóch km-ów obok siebie - znana jest ze zdjęcia konfiguracja z jednym km wz. 25 i drugim chłodzonym wodą km 7,92mm wz. 30 (Colt-Browning), lecz taki układ nie był wykorzystywany w polskiej służbie w praktyce i jego sens był problematyczny [przypis 1]. Czechosłowacka drezyna mimo to była używana z dwoma chłodzonymi wodą karabinami maszynowymi 7,92 mm Schwarzlose vz.24. Karabin maszynowy wz.25 mógł być też teoretycznie używany jako przeciwlotniczy - po osadzeniu w specjalnym uchwycie we wnętrzu wieży, strzelał do góry przez okrągły właz w dachu wieży, lecz pole ostrzału było niewielkie, a jego skuteczność w tej roli zapewne była bliska zerowej. Nie jest jasne, czy broń mocowana w przednim jarzmie mogła prowadzić ogień przeciwlotniczy po usunięciu nad nią górnej osłony jarzma, jak wskazują plany drezyny (również ze zdjęć wynika, że nad jarzmem był osobny fragment pancerza, lecz na żadnym zdjęciu nie jest on usunięty).

Opancerzenie - według danych czeskich: kadłub 6 mm (odporność na karabinowe pociski S powyżej odległości 200 m), a wieża 8 mm (odporność na pociski S powyżej 100 m). Warto wspomnieć, że podczas prób fabrycznych, pierwotny pancerz drezyn został przestrzelony i fabryka musiała poszukać lepszego dostawcy (zakładów Škody z Pilzna).

Dane techniczne:
masa własna - 3,7 t (polskie dane - 3,45 t); największa masa - 5,27 t;
długość /szerokość / wysokość - 3,675 / 1,75 / 2,10 m; rozstaw osi - 1,5 m; średnica kół - 500 mm.
Silnik: Tatra T-12 - moc 12 KM (8,82 kW), gaźnikowy, 4-suwowy, 2-cylindrowy bokser, chłodzony powietrzem, pojemność 1056 ccm.
Pojemność zbiornika paliwa - 80 l, zużycie paliwa ok. 9-10 l/100 km.
Prędkość maksymalna wynosiła 50 km/h w obie strony (wg polskich danych, do 45 km/h), zasięg - 700 km, moc jednostkowa do 3,2 KM/t.


Galeria i dalsze losy

Drezyny podczas prób fabrycznych ("fotostop" na trasie...) [6]
Ciekawe ujęcie, pokazujące wielkość Tatry nr 102 obok małego tendrzaka zakładów Tatry (Henschel, 1921, późniejszy numer 310.001)[6]
Zdjęcia polskich drezyn zdobytych przez Niemców.

Po lewej: drezyna pociągu nr 15 ("Śmierć") zniszczona 5. 9. 1939 pod Nasielskiem (najwyraźniej spalona).

Poniżej po prawej: drezyna na tle pociągu pancernego Panzerzug 1 (dobrze widoczny polski kamuflaż o nietypowym, symetrycznym układzie na tym egzemplarzu).


← Zdobyty przez Niemców zespół drezyn Tatra i R - prawdopodobnie ze składu pociągu pancernego nr 13.

Jedna zdobyta drezyna Tatra była używana w niemieckich pociągach pancernych Panzerzug 7 (w latach 1939-1940), następnie do 1942 w Panzerzug 1, lecz detale (m.in. zakrywane reflektory) wskazują, że była to najprawdopodobniej drezyna czechosłowacka. Wyposażono ją w tym celu w dodatkowe nakładane opancerzenie kadłuba i radiostację, a w celu odciążenia zdemontowano wyposażenie do zmiany toru i szyny zastąpiono stopniami z desek. Radiostacja miała cztery niskie maszty na rogach nadwozia, z rozpiętą pomiędzy nimi anteną. Zdjęcie sugeruje, że we wnętrzu zamontowano piecyk do ogrzewania, z kominem w górnej płycie. Nie miała ona stałego uzbrojenia.
  Polskie drezyny zostały zdobyte przez Niemców, lecz nie wiadomo, czy były przez nich wykorzystywane. Według etatu z 1940, każdy pociąg powinien mieć jedną drezynę, lecz nie jest znane użycie drezyn Tatra w innych niemieckich pociągach. Prawdopodobnie słaby silnik zniechęcał Niemców do szerszego wykorzystania tego typu. Jedna drezyna przetrwała wojnę - znalazła się w Milovicach w Czechosłowacji i była krótko używana w armii czechosłowackiej (prawdopodobnie była to drezyna ex-czechosłowacka). Jej dalszy los nie jest znany.

← Tatra w składzie niemieckiego pociągu Panzerzug 1, prawdopodobnie 1941 rok. Widoczne maskowanie z gałęzi, maszty anten i (prawdopodobnie) komin od piecyka. [2]


Modele

Przekrój drezyny Tatra.
(Janusz Magnuski, "Pociąg pancerny 'Danuta'", Typy Broni i Uzbrojenia (TBiU) Nr 18; Warszawa 1972)

Modele drezyny pancernej Tatra:

1/72:
-
Part (A008-72) - Tatra - doskonały zestaw polskiego producenta (2001), z blachy fototrawionej z dodatkami z żywicy.
- VVV (MV 72013) - Tatra T18 Railcar - czeski model żywiczny + blacha fototrawiona, pojazd m.in. w wersji czechosłowackiej. Producent nie istnieje obecnie. (zobacz link zewnętrzny)
- HR Model (HRM72520) - Tatra T 18 Drezina - dość prosty czeski model żywiczny + blacha fototrawiona (dawny model VVV?), w służbie czeskiej, polskiej lub niemieckiej.

1/35:
- GPM - Tatra - krótka seria z wczesnych lat 90-tych, wakuforma + metal, trudny do uzyskania obecnie.
- CZ-Kolinec - "TATRA T18, Czech Army 1938, Poland Army 1938" - żywica + fototrawione (zobacz tutaj)

1/87 (H0):
- Hauler (HLR-87026) - Tatra typ 18 - Czeski producent, model do montażu z żywicy i części fototrawionych.
- Hauler oferuje także dwa gotowe modele Tatry: pojazd w czeskiej służbie (HLR-87023) i w niemieckiej służbie (HLR-87024)
- Artmaster (80114) - Draisine Tatra T 18 - pojazd w służbie niemieckiej - zobaczcie tutaj

1/25 (kartonowe):
- GPM (161) - Tatra - model kartonowy waloryzowany, z wnętrzem.


Uwagi:
1. Zapewne w wieży można było "stłoczyć" dwóch strzelców, ostrzeliwujących dwa cele położone blisko siebie, lecz wydaje się to mało praktyczne. Obsługa obu broni naraz przez jedną osobę, o ile była możliwa, wyłączała możliwość skutecznego celowania z obu z nich (o ile wiadomo, nie były one sprzężone), a zwiększała jedynie "gęstość" ognia.

Główne źródła:
2. Janusz Magnuski, "Drezyna pancerna Tatra"; Nowa Technika Wojskowa 1/98
6. Pavel Lasek, Jan Vanek, "Obrnena drezina Tatra T18", Corona, 2002

Linki zewnętrzne:
-
Drezyna pancerna "Tatra" w serwisie WEU MSWojsk. 1918-1939


[ Strona główna PIBWL ] [ Polska broń pancerna ] [ pociągi pancerne ] [ Oddziały pancerne ] [ Steel Panthers ]

Mile widziane komentarze, poprawki, uzupełnienia, a zwłaszcza zdjęcia - piszcie!

Wszystkie zdjęcia i rysunki pozostają własnością ich właścicieli, publikowane są jedynie w celach edukacyjnych.
Prawa do tekstu zastrzeżone - © Michał Derela.
Wykorzystanie tekstu bez zgody autora zabronione.