PIBWL prezentuje:

Polskie eksperymentalne tankietki (TKW i TKS-B)
i osprzęt specjalny

Polskie tankietki - część V

Polska broń pancerna PIBWL [ Strona główna ] [ Polska broń pancerna / czołgi ] [ Polskie oddziały pancerne ] [ Steel Panthers ] [ Linki ] English
  © Michał Derela, 2007 Aktualizacja 26. 10. 2010 - modernizacja, dodane zdjęcia


Część I: Historia powstania, produkcja i rozwój --- Część II: Malowanie, opis techniczny, dane
Część III: Użycie tankietek, galeria i modele --- Część IV: Tankietki z działkami 20mm --- Działa samobieżne
Część V: Eksperymentalne tankietki i osprzęt specjalny --- Część VI: Służba za granicą --- Galeria TKS
TKS na podwoziu autransportu
TKS na podwoziu autransportu, w starym kamuflażu, 1934-36. Na drugim planie czołgi Vickers E.

Ten artykuł jest uzupełnieniem strony o polskich tankietkach TK (TK-3) i TKS, prezentującym ich eksperymentalne warianty TKW i TKS-B oraz osprzęt specjalny. Prototypowe działa samobieżne TKD i TKS-D opisane są na stronie: polskie działa samobieżne.


Tankietka TKW

Od 1931 dla Wojska Polskiego były seryjnie produkowane tankietki - małe bezwieżowe czołgi rozpoznawcze TK (TK-3). Były one wzorowane na brytyjskiej konstrukcji Carden-Loyd Mk.VI, która dała początek większości konstrukcji tankietek na świecie. Dzięki zamocowaniu uzbrojenia w postaci karabinu maszynowego w kadłubie, tankietki miały małe rozmiary, utrudniające ich wykrycie i trafienie oraz były prostsze i tańsze w produkcji. Z drugiej jednak strony, niedogodnościami takiego mocowania uzbrojenia był ograniczony kąt ostrzału broni, pociągający za sobą niemożność szybkiej zmiany ostrzeliwanych celów i utrudnione naprowadzanie broni na cel, wymagające czasami zmiany pozycji pojazdu. Szczególnie zauważalny ten problem był w przypadku zastosowań tankietek jako drezyn pancernych, które mogły strzelać jedynie wzdłuż toru. Jako próbę przezwyciężenia tego niedostatku Biuro Badań Broni Pancernych Wojskowego Instytutu Badań Inżynierii (WIBI) w Warszawie opracowało, wzorując się ponownie na koncepcjach brytyjskich (Carden-Loyd Patrol Tank), tankietkę wyposażoną w wieżę obrotową, nazwaną TKW ("W" od wieża).

TKW z pierwszym (na górze) i drugim modelem wieży (na dole) [AJ]

Tankietka TKW była zaprojektowana na podwoziu tankietki TK (TK-3). Jej przedział bojowy został obniżony, a nad stanowiskiem dowódcy zamontowano małą wieżę uzbrojoną w standardowy chłodzony powietrzem karabin maszynowy 7,92mm wz.25 Hotchkiss. Wieża miała ściany grubości 8 mm, nitowane do ramy i miała właz na dachu oraz drzwi w tylnej zaokrąglonej płycie. Obracana była ręcznie. Głowa kierowcy była chroniona sporą pudełkowatą pancerną osłoną, wyposażoną w nowoczesny peryskop odwracalny konstrukcji inż. R. Gundlacha. Postanowiono początkowo zbudować 6 czołgów próbnych.

Prototyp TKW zbudowano pod koniec 1932 roku lub na początku 1933, na bazie czołgu TK nr 1164 (pochodzącego z pierwszej serii, zbudowanej z płyt ze zwykłej stali, tzw. "żelaznych"). Karabin maszynowy wymieniono następnie na chłodzony wodą wz.30, zamontowany w nowym uniwersalnym jarzmie kulistym konstrukcji inż. J. Napiórkowskiego, z celownikiem lunetkowym. Próby w październiku 1933 ujawniły wady wieży, jak ciasnotę, mało stabilne jarzmo broni, słabą widoczność i wentylację, skutkiem czego opracowano w 1934 drugi ulepszony, powiększony wariant wieży, posiadający na górze otwór wentylacyjny pod włazem i wysunięty do przodu kanciasty wykusz dla broni. Uzbrojenie zamontowane zostało w uniwersalnym jarzmie kulistym (sądząc po jarzmie, stanowił je ponownie km wz.25, aczkolwiek można było dostosować je do km wz.30; nie są znane mimo to zdjęcia TKW drugiego wariantu z zamontowaną bronią).

Próby w lecie 1934 w składzie Doświadczalnej Grupy Pancerno-Motorowej w Modlinie wykazały jednak, że pojazd jest nieudany: ma niewłaściwie umieszczony i za wysoki środek ciężkości (prawa strona jest bardziej obciążona), a członkowie załogi umieszczeni pod osobnymi osłonami nie mogli się komunikować. Ponadto, osłona głowy kierowcy ograniczała kąt obrotu wieży, która obracała się jedynie o 306°, przy czym wieża zasłaniała pole obserwacji kierowcy w bok. Również dowódca nie miał środków obserwacji dookólnej, jedynie szczeliny. Wobec tego, w lutym 1935 zrezygnowano z tego typu czołgu, nie zbudowano też przewidzianych dalszych 5 prototypów. Doświadczenia wykazały, że do pełnienia zadań rozpoznawczych wymagany jest większy czołg, który mógłby być bez problemów wyposażony w wieżę obrotową. W tym czasie rozpoczęto też prace nad nowoczesnym lekkim czołgiem rozpoznawczym 4TP. Zbudowany egzemplarz TKW trafił do Biura Badań Technicznych Broni Pancernej (BBT Br.Panc.), m.in. używano go do prób gumowo-metalowych gąsienic IFK-15 dla tankietek konstrukcji Stefana Kardaszewicza w lutym 1935, które jednak okazały się nieudane i za mało wytrzymałe (podczas prób czołg miał wieżę starego typu). Prototyp TKW następnie rozmontowano. Prawdopodobnie wieżę TKW nowszego typu zamontowano na prototypie czołgu pływającego PZInż.130.


Prototyp TKW na podwoziu "autotransportu" (zobacz niżej), prawdopodobnie z przejściowym modelem wieży. [AJ,8].    TKW z wieżą nowszego typu. [8]

Wbrew dostępnemu modelowi do sklejania 1/35, TKW nie był ani nie miał być uzbrojony w nkm 20 mm FK-A. Zmieszczenie nkm-u w istniejącej wieży byłoby co najmniej utrudnione, a gdy skonstruowano nkm FK-A, tankietka TKW już prawdopodobnie nie istniała. Nie było też oznaczeń "TKW I" i "TKW II".


Tankietka TKS-B

TKS-B podczas prób latem 1936, ze zdemontowanym jarzmem uzbrojenia, w starszym kamuflażu. [1, 6]

Testy prototypu ciągnika artyleryjskiego C2P, opartego na podwoziu tankietki TKS wykazały, że zastosowany układ sterowania nie nadaje się do holowania dział. W tankietkach TK i TKS oraz pierwszym prototypie C2P stosowane były mechanizmy skrętu w postaci mechanizmu różnicowego mostu napędowego i hamulców półosi, a skrętów dokonywano przez przyhamowanie gąsienicy. W 1936 polscy konstruktorzy z BBT Br.Panc. zdecydowali zastosować w mechanizmie przeniesienia napędu ciągnika sprzęgła boczne oraz powiększyć koła napinające tak, żeby spełniały funkcje ostatnich kół jezdnych. Równocześnie takie nowe podwozie postanowiono przetestować także w tankietce. W efekcie, przebudowano w ten sposób w 1936 roku jedną tankietkę TKS nr 1510 (z pierwszej serii, zbudowanej z płyt żelaznych). Prawdopodobnie kadłub pozostał zbudowany z płyt żelaznych, zamiast pancernych (w źródle [1] podana jest błędna data przebudowy - 1937).

Pojazd nazwany został TKS-B (lub TK-SB). Jego próby prowadzone latem 1936 wypadły pomyślnie. Uzyskiwana prędkość średnia była o 5 km/h wyższa, niż w TKS, zarówno na drodze, jak i w terenie. Lepsze były też własności trakcyjne, łatwość sterowania, manewrowość i zużycie paliwa. Mimo to, produkcja tankietek TKS już się kończyła, a sprzęt ten był już nieperspektywiczny. Koszty przeróbki tankietek oceniono na kwotę ok. 10.000 zł za egzemplarz, toteż przebudowę wyprodukowanych tankietek uznano za nieopłacalną (dla porównania ceny sprzętu). Prototyp TKS-B przebudowano następnie na działo samobieżne TKS-D.

Wbrew dostępnemu modelowi do sklejania, TKS-B nie był ani nie miał być uzbrojony w nkm 20 mm FK-A, a w 1939 roku egzemplarz TKS-B już nie istniał.

Polskie eksperymentalne tankietki (rys.Janusz Magnuski) [9]


Osprzęt specjalny

Przyczepy

Wzorem konstrukcji brytyjskich, dla tankietek opracowano w Polsce uniwersalną przyczepkę gąsienicową. Brak jest danych w publikacjach odnośnie liczby zbudowanych przyczepek i ich praktycznego zastosowania, lecz według etatu powinna być jedna przyczepka na pluton tankietek (dwie w kompanii), holowana przez tankietkę patrolu reperacyjnego, przeznaczona na części zamienne. Tankietki mogły ponadto holować standardową przyczepkę paliwową z trzema beczkami 200 l na benzynę oraz dwoma 50 l na smary.

Po lewej: TK-3 z przyczepką gąsienicową [1]

Poniżej: TK-3 z przyczepką paliwową [1]
 

TK-3 z radiostacją RKB/C.

Opracowano także dla tankietki dwuosiową dwuczłonową przyczepę z radiostacją dalekiego zasięgu RKD i miejscami dla obsługi. Powstała ona na bazie przyczepy konnej, różniąc się głównie zastosowaniem kół ogumionych zamiast drewnianych. Na członach przyczepy transportowanych było 4 żołnierzy obsługi. Brak danych w publikacjach co do ilości wyprodukowanych sztuk i ich użycia, lecz prawdopodobnie używano ich do II połowy lat 30., a następnie zastąpiono w oddziałach pancernych przez samochody z radiostacją.

Po prawej: TK-3 z przyczepą dla radiostacji RKD z 5. Batalionu Pancernego, prawdopodobnie w Krakowie w 1938 [1]

Środki transportu


Nowatorskim zastosowaniem opracowanym w Polsce było zaadaptowanie tankietek do roli drezyn pancernych, używanych do rozpoznania w składzie polskich pociągów pancernych. W tym celu, opracowano specjalną prowadnicę szynową, po wjechaniu na którą tankietka mogła jechać gąsienicami po szynach. Prowadnica miała mechanizm hydrauliczny do unoszenia tankietki oraz rampę służącą do zjazdu tankietki w teren i z powrotem. Wjazd i zjazd tankietki mogły być dokonywane bez opuszczania pojazdu przez załogę. Do wybuchu wojny zbudowano około 50 prowadnic, które zostały użyte w składzie pociągów pancernych. Część tankietek obu typów używanych jako drezyny pancerne było wyposażonych w radiostację krótkiego zasięgu RKB/C (co najmniej 20). Wyróżniały się dwoma zasobnikami z wyposażeniem na błotnikach, długą anteną palową po jednej stronie kadłuba i drobnymi zmianami w wyposażeniu zewnętrznym i wewnętrznym, (zobaczcie więcej na stronie o drezynach).

TKS na prowadnicy jako drezyna pancerna.


W celu przedłużenia trwałości układu napędowego tankietek, opracowano w Polsce kolejny unikalny pojazd: kołowe podwozie dla tankietki, służące do przemarszów na większe odległości, nazywane "autotransport drogowy". Było to bezsilnikowe dwuosiowe podwozie oparte na podzespołach ciężarówki Ursus A. Tankietka wjeżdżała na podwozie po rampie tylnej, po czym załoga rozpinała gąsienice i łączyła koła napędowe tankietki za pomocą łańcuchów z przekładnią napędzającą tylne koła podwozia. Skręty wykonywano za pomocą przednich kół, połączonych z układem kierowania czołgu. Puste podwozie mogło być holowane przez czołg, kierował nim wówczas siedzący na podwoziu dowódca. Zbudowano kilkadziesiąt takich podwozi, przyjmując je na wyposażenie oddziałów tankietek. Były one używane przed wojną, natomiast etaty jednostek mobilizowanych w 1939 nie przewidywały autotransporterów. Publikacje nie wspominają też o ich ewentualnym użyciu we wrześniu 1939. Można przypuszczać że nie były one praktyczne, gdyż holowanie pustych podwozi wymagało zaangażowania innych pojazdów, nadto nadawały się one do użycia jedynie na własnych tyłach, bez niebezpieczeństwa kontaktu z nieprzyjacielem. Nie nadawały się także do transportu zepsutych czołgów.

TK-3 (po lewej) i TKS (po prawej) na autransporterze [AJ / 1]


 TK-3 holujący podwozie autransportu [1]


Do przewozu tankietek używano w Wojsku Polskim kilkunastu samochodów ciężarowych 4x2 Ursus A30 i mniej licznych Polski FIAT-621L (po 1 tankietce na platformie), a także kilku samochodów Saurer (dwie tankietki na platformie). Samochody te były nieliczne i mogły służyć jedynie do przewozu uszkodzonych wozów. Według etatu mobilizacyjnego, na szwadron lub kompanię przypadał tylko jeden transporter, być może w niektórych jednostkach liczba ta była większa.

TK-3 ładowany na transporter Ursus A, przed wojną. [AJ].Porzucony TK-3 na transporterze Ursus A zdobyty przez Niemców w 1939



Modele i malowanie opisane są w części II: Użycie tankietek, zdjęcia i modele



Dalsze części:

Część I: Historia i produkcja
Część II: Malowanie, opis techniczny, dane
Część III: Użycie tankietek, galeria i modele (w przygotowaniu)
Część IV: Tankietki z działkami 20mm
Część VI: Służba za granicą
Działa samobieżne
Galeria TKS



Główne źródła:
1. Janusz Magnuski, "Karaluchy przeciw panzerom"; Pelta; Warszawa 1995
6. "Czołg rozpoznawczy TK-S", "Militaria i Fakty" 31, nr 6/2005
7. "Czołg rozpoznawczy TK-S cz.2", "Militaria i Fakty" 33, nr 2/2006
8. Janusz Magnuski, Andrzej Kiński, "Tankietka TKW" w: Poligon nr 3/2006
9. Janusz Magnuski, "Czołg rozpoznawczy TKS (TK)"; TBiU nr. 36; Wydawnictwo MON; Warszawa 1975
AJ - zdjęcia za zbiorów Adama Jońcy


[ Strona główna PIBWL ] [ Polska broń pancerna ] [ Oddziały pancerne ] [ Steel Panthers ] [ Linki ]


Mile widziane komentarze, uzupełnienia i zdjęcia - piszcie.

Wszystkie zdjęcia i rysunki pozostają własnością ich właścicieli, publikowane są jedynie w celach edukacyjnych i naukowych.
Prawa do tekstu zastrzeżone. Michał Derela © 2007.